Artikel Budaya - SEDEKAH BUMI ING KABUPATEN BLORA

SEDEKAH BUMI ING KABUPATEN BLORA

Bangsa Indonesia nggadhahi kesugihan tradisi ingkang tansah dipunuri-uri lan dipunrembakakaken awit nenek moyang dumugi samenika. Tradisi sengaja dipunciptakaken lan dipunuri-uri teras kangge njagi kasalarasan, katentreman lan mertahanaken gesang. Tradisi inggih menika  bagian saking kabudayan ingkang dipunciptakaken tiyang kangge mertahanaken lan ngrembakakaken identitas utawi jati dhiri saktunggaling kelompok masyarakat. Tradisi tansah dipunpertahanaken supados kacipta harmoni utawi kasalarasan wonten ing saklebetipun panggesangan masyarakat menika piyambak.

Masyarakat pra-sejarah utawi dipunkenal ugi kanthi masyarakat ingkang dereng mangertosi babagan seratan, wonten ing saklebetipun marisaken  nilai kagem generasi saklajengipun mawi lisan. Tradisi masyarakat ingkang dipunparingaken kagem generasi saklajengipun mawi lisan lan tanpa dipunbukukaken dipunsebat foklore. Wonten tiga jenis foklore inggih menika foklore lisan, setengah lisan lan non-lisan. Mitos, legenda,  dongeng, fabel, upacara tradisi, upacara sedekah laut, upacara sedekah gunung, upacara sedekah bumi kalebet wonten ing jenis foklore setengah lisan. Foklore setengah lisan kalebet kategori cerita rakyat. Cerita rakyat menika dipunaturaken teras kanthi  turun temurun kagem generasi salajengipun. Tujuan pewarisan tradisi lisan menika supados generasi saklajengipun nggadhahi sikap ngregani lan ngurmati leluhur kanthi nerusaken lan ngrembakakaken tradisi menika trep kaliyan konteks jamanipun.

Tradisi sedekah bumi dipunsebat ugi upacara khormat bumi. Tradisi sedekah bumi utawi khormat bumi nggadhahi wos ingkang sami inggih menika saktunggaling kegiatan ingkang dipunlampahaken kanthi sesarengan kanthi maringi sedekah dhaharan utawi asil tetanen, manjataken donga dateng ngarsanipun Gusti ingkang sampun maringi berkah ingkang murwat kagem sedaya penduduk desa.

Wonten kapitadosan bilih upacara khormat bumi menawi mboten dipunlampahaken saged ndadosaken bebendu kagem rakyat. Saking taun dumugi taun upacara khormat bumi ngalami  perubahan lan perkembangan antawisipun wekdal penyelenggaraan, prosesi, partisipasinipun warga, pemimpin upacara, alat upacara saha hiburan. Perubahan ingkang paling fundamental inggih menika bilih tradisi sedekah bumi ingkang sarat kaliyan ritual kapitadosan pra sejarah, sakmenika sampun trepaken kaliyan ajaran agami Islam, saengga acara pengajian umum kalebet rantamaning khormat bumi. Wayang kulit inggih menika inti saking penyelenggaraan khormat bumi kagem hiburan rakyat.

Tradisi sedekah bumi inggih menika salah satunggaling wujud  foklore lisan ingkang sakmenika tasih tetep dipunpertahanaken kaliyan masyarakat. Penyelenggaraan upacara sedekah bumi pikantuk apresiasi saking warga masyarakat, saengga masyarakat badhe antusias lan aktif terlibat salebeting kegiatan menika.

Sesaji ingkang dipunginakaken kangge ritual inggih menika:

a. Tumpeng ingkang kadamel saking sekul pethak bentukipun kerucut ingkang arupi gunungan ingkang dipunmaksutaken kangge maringi sedekah lan ugi ngormati para dewa lan roh-roh ingkang bersemayam wonten ing gunung.

b. Pecel pitik inggih menika pitik panggang dipuncampur kaliyan bumbu pecel. Ingkang kadamel saking parutan klapa utawi dipunsebat bumbu urap (Jawa).

c. Jenang abang lan pethak inggih menika bubur ingkang kadamel saking uwos, kangge jenang abang dipuncampur gula kelapa.

d. Kinangan ingkang kadadosan saking godhong sirih, gambir, tembakau, enjet (kapur).

e. Toya arum inggih menika toya ingkang dipunisi sekar ingkang ngganda arum kadadosan saking sekar Kenanga wonten ing basa Tegal dipunsebatsebat sekar Wangsa, sekar cempaka dipunsebat sekar Pecari, sekar Sedap malam lan angsal ugi dipuntambah sekar Mawar.

f. Sego golong inggih menika sekul pethak ingkang dipunbungkus godhong gedhang lan tengahipun dipunisi tigan godhog.

g. Uang seikhlasipun.

h. Sekul arum utawi kemenyan kanthi cara dipunbakar kangge mikantukaken gandalan asapipun, lan ugi minangka penambah suasana sakral.

Wonten ing acara menika, Dalam acara ini, saben kepala kaluwarga mbeto dulang inggih menika sejenis nampan bunder segede tampah ingkang kadamel saking aluminium lan wonten ugi ingkang kadamel saking kuningan utawi bilik. saklebetipun dulang menika tumata maneka jinis dhaharan trep kaliyan kesepakatan menapa mawon ingkang kedhah dipunbeta. Dulang menika dipuntutup tudung saji ingkang kadamel saking godhong, sejenis pandan.

Tudung saji menika kathah pikantuk wonten ing pasaran. Dulang menika dipunbeta dateng masjid, utawi papan ingkang sampun dipuntetapaken, kangge dipunhidangaken lan dipunnikmati sesarengan. Hidangan menika dipundalaken kanthi raos ikhlas ugi raos bangga.

a. Prosesi Arak-arakan Sedekah Bumi

Modin inggih menika aparat desa wonten ing bidang urusan agami kaliyan dengan naburaken sesaji (sembur utik-utik) ingkang dipundampingi pemangku adat. Kelompok Jebeng-tulik inggih menika kelompok muda-mudi. Jebeng mbeta sesaji (jenang uwos warna abrit lan pethak kaliyan dipunangkepi toya), wondene tulik ndampingi kaliyan mbeta payung kangge nghindari sinar matahari. Saklajengipun  kelompok ibu-ibu PKK, dipundhereki kelompok aparat desa inggih menika kepala desa lan staf, serta masyarakat ingkang nglibataken piyambakipunyang melibatkan wonten ing prosesi ritual sedekah bumi. Ingkang pungkasan inggih menika kelompok masyarakat ingkang ndhereki perjalanan ritual menika, minangka penggembira lan nambah regengipun suasana. Dipunsambut kaliyan warga ingkang mboten ndherek arak-arakan kanthi nggelar klasa utawi alas lenggah sanesipun lan nyiapaken sarana slametan, dipunawiti kanthi maos donga, lan dipunlajengaken kaliyan basa Arab, minangka pernyataan niat dipunselenggarakaken slametan lan dipunlajengaken dhahar sesarengan. 

b. Pemaosan donga ing wekdal  Ritual Sedekah Bumi

sakderengipun donga-donga dipunwaosaken lan dipunpanjataken sesarengan, sinambi nengga warga kempal sedaya dipunsiapaken dupa utawi kemenyan ingkang wosipun kayu arang lan kemenyan saklaengipun dipunbakar sakndhuwuripun nampan ingkang kadamel saking tanah liat saklajengipun dipunselehaken sakndhuwuripun tampah ingkang wosipun sekar-sekar kadosta mawar abrit, kantul lan sekar sanesipun. Dupa  menika ancasipun kangge ngusir roh jahat ingkang ngalangi acara ritual.

c. Ijol-ijolan Berkatan

saksampunipun maos donga ingkang dipunpimpin modin (aparat desa) saklaengipun warga dipunsumanggakaken kangge rebutan berkat sakathah-kathahipun. Sintenkemawon ingkang pikantuk berkatan menika badhe pikantuk rejeki ingkang kathah, gesangipun langkung sae. Kempalan bunga (kembang) ingkang kadadosan saking sekar mawar abrit, sekar gading (kantil), sekar kenanga, kempalan sekar kasebat nggadhahi artos bilih sedaya warga masyarakat setempat nyembah kangge ndonga supados tetep pikantuk kanikmatan lan matur nuwun dhumateng Allah Swt kangge karunia nikmat ingkang sampun dipunlimpahaken kangge warga masyarakat sedayanipun.

d. Jajan setunggal nampan

Maksut saking jajan satu nampan menika wosipun dhaharan alit ingkang dipundamel para pamong desa minangka perwakilan saking masing-masing dusun kanthi sukarela dipunpendhet serunggal-setunggal dipunkempalaken saknduwuripun nampan lan sanesipun dipunsuguhaken kangem para tamu undangan lan penonton ingkang paling celak, janjan kasebat inggih menikat jajan pasar kadosta bugis, cucur, poci-poci, tape ketan, gemblong ketan, nogosari lan sanesipun.

e. Pagelaran Kesenian Wayang Kulit

Pagelaran Wayang kulit menika minangka tindak lanjut saking acara ritual sedekah bumi, ingkang dipunlampahaken wonten ing celakipun makam minangka makam leluhur kagem masyarakat setempa. Pagelaran wayang kulit dipunlampahi saben taunipun minangka hiburan pungkasanipun. Kanthi maksud kangge ngindari kemungkinan kedadosanipun hal-hal ingkang mboten dipunkaengaken kadosta gagal panen ingkang saged nurunaken pendapatan masyarakat amargi sebagian besar penduduk desa setempat inggih menika petani.